Yazarlık hakkı ihlâli

Bir bilimsel yayındaki (makale, tebliğ, sunuş, vb.) yazar listesi sunulan çalışmaya orijinal ve hatırı sayılır katkı yapanlardan oluşmalıdır. Katkı yapanların yazar listesine dahil edilmemesi veya katkısı olmayanların politik sebeplerle eşyazar sayılması yazarlık hakkı ihlâllerindendir.

Yazarlar listesi
Belli bir araştırmaya bilfiil katkıda bulunanların hepsi, ve sadece onlar, yazarlar listesinde yer almalıdır. Makalede isminin bulunması için bir araştırmacının orijinal araştırma sorusunu belirlemek, teori, başka uzmanlık alanındaki bilgisini eldeki probleme uygulamak, deney düzeneğini tasarlamak, veri toplamak, verilerin analizi gibi en az bir "esaslı katkı" yapması gerekir. "Esaslı katkı"nın ne olduğu genellikle araştırmacıların sağduyusuna bırakılır. Esaslı katkı dışında kalan katkılar ve yardımlar makalenin sonunda ayrı olarak "Teşekkür" kısmında belirtilmelidir. Sözgelişi, faydalanılan bir kaynağa işaret edenler, düzeltme ve eleştiri yapanlar, çalışmayı yazıya geçirenler, özel bir çalışma yapması gerekmeden belirli deney araçlarını ve malzemeleri sağlayanlar, rutin görevleri olarak deneyleri uygulayan ama bilimsel sorumluluğu yüklenemeyecek durumda olanlara (teknisyenlere) katkıları belirtilerek teşekkür edilmeli, fakat yazar sayılmamalıdırlar.

İsim listesi genellikle katkısı en çok olandan en az olana doğru sıralanır; böylelikle yazarların nispî katkıları hakkında fikir edinilebilir. Bununla beraber, özellikle matematik alanındaki yayınlarda isimler alfabetik sıralanmış olabilir. Bu durumda yazarların katkılarının denk olduğu kabul edilir. Nature, Science, Proceedings of the National Academy of Sciences gibi bazı üst düzey dergilerde yayınlanan makalelerde ise her yazarın katkısı net olarak belirtilir.

Katkısı olmayan yazarlar
Bazı çalışmalarda, yukarıda belirtilen türden katkıları olmayan, hatta çalışmanın içeriğinden haberdar olmayanların yazar olarak listelendiği görülür. Bazı durumlarda araştırmacıların çalıştığı birimin idarecisi isminin yayına eklenmesi için baskı yapabilir. Veya yazarlarla aynı çalışma grubuna dahil ama esaslı katkısı olmamış birisi yazar listesine eklenebilir, kendisi de sonradan bu iyiliğin karşılığını verir.

Bu tür "dayanışma"ların yayın ahlâkında yeri yoktur. "Onursal", "misafir", veya "hediye" yazarlıklar, esas yazarların çalışmaya yaptıkları katkının olduğundan azmış gibi görünmesine ve eklenen yazarların haksız yere itibar kazanmasına sebep olur.

Kıdemli bir araştırmacının, araştırma grubunun yöneticisi bile olsa, bilfiil katkıda bulunmadığı bir yayına adını koydurma hakkı yoktur. Veri toplama vb. gibi aktif çalışmaya dahil olmadıysa bile çalışmanın tasarımını yapmış, çalışmaları düzenli olarak takip etmiş ve araştırmacıları yönlendirmişse, yazarlar arasında sayılabilir.

Katkısı yok sayılan yazarlar
Bazı durumlarda araştırmaya esaslı katkısı bulunanlardan bazılarının yayında isminin geçirilmediği görülür. Sözgelişi, bir öğrencinin bitirme ödevi veya yüksek lisans tezi, danışmanı tarafından öğrencinin isminin bulunmadığı bir yayına çevrilebilir. Tersine olarak, bir doktora öğrencisinin veya kıdemsiz bir araştırmacının, danışmanının veya çalışma ortaklarının haberi olmadan çalışmayı kendi adıyla yayınladığı da görülmüştür. Bunların hepsi ciddi akademik suçlardır, hatta çalışma arkadaşlarını intihal etmek şeklinde de yorumlanabilir.

Bazı alanlarda "hayalet yazar" uygulaması yaygındır. Bu uygulamalarda makaleyi yazan ile üstünde adı bulunanlar farklı kişilerdir. Hayalet yazarlık açık bir yazar hakkı ihlâli olduğu için kaçınılmalıdır, ancak bu uygulamadaki ahlâki sorunlar çok daha derindir.

Kaynaklar

 * Töreci,Kurtuluş. Tıpta Yayın Etiği. ANKEM Dergisi 2010, 24 (Sayı 1' özel ek), 1-41. Link.
 * On Being a Scientist: A Guide to Responsible Conduct in Research. Committee on Science, Engineering and Public Policy. National Academies Press. Washington DC, 2009, 3rd edition.